Mắt lé kim là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách chữa trị

Mắt lé kim (strabismus) là tình trạng hai mắt không thẳng hàng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhìn và chất lượng cuộc sống. Tại Việt Nam, nhiều gia đình lo lắng khi phát hiện con em mình có biểu hiện mắt không cùng nhìn về một điểm.

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ thị lực. Bài viết này cung cấp thông tin toàn diện về mắt lé kim, từ định nghĩa, nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết đến các phương pháp điều trị hiệu quả, giúp bạn hiểu rõ tình trạng này và đưa ra hướng xử lý kịp thời.

Mắt lé kim là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách chữa hiệu quả tại nhà

Mắt lé kim là gì?

Lé kim (strabismus) là tình trạng hai mắt không thẳng hàng và không cùng tập trung vào một điểm tại cùng thời điểm. Trong trường hợp này, một mắt có thể quay lệch so với mắt còn lại, dẫn đến sự mất cân bằng trong hệ thống thị giác . Lé kim được xem là một dạng nhẹ hơn của mắt lác, thường chỉ biểu hiện khi mỏi mắt hoặc khi nhìn ở một hướng nhất định. Trong đời thường, tình trạng này thường được gọi là “mắt lác” hoặc “mắt chéo” .

Thông thường, sáu cơ vận động mắt hoạt động phối hợp để hướng cả hai mắt về cùng một vật thể. Khi bị lé kim, các cơ này không kiểm soát chuyển động hiệu quả, khiến mắt không giữ được thẳng hàng bình thường . Hệ thống thần kinh liên quan, bao gồm các kết nối đến não bộ, đóng vai trò thiết yếu trong việc điều phối hoạt động nhịp nhàng của các cơ mắt, đảm bảo thị giác ổn định và cân bằng.

Lé kim (strabismus) là tình trạng hai mắt không thẳng hàng và không cùng tập trung vào một điểm tại cùng thời điểm

Các dạng mắt lé kim thường gặp

Phân loại lé kim dựa trên hướng quay của mắt và tần suất xuất hiện của tình trạng này. Bốn dạng lé kim chính bao gồm:

• Esotropia: Mắt quay vào trong, hướng về phía mũi. Đây là dạng phổ biến nhất ở trẻ em.
• Exotropia: Mắt quay ra ngoài, xa khỏi đường giữa khuôn mặt.
• Hypertropia: Mắt quay lên trên so với vị trí bình thường.
• Hypotropia: Mắt quay xuống dưới so với vị trí bình thường.

Ngoài ra, lé kim còn được phân loại theo đặc điểm biểu hiện. Về tần suất, tình trạng có thể xảy ra liên tục hoặc chỉ thỉnh thoảng trong một số tình huống nhất định. Về mắt bị ảnh hưởng, lé kim có thể cố định ở một mắt hoặc luân phiên giữa hai mắt.

Bốn dạng lé kim chính bao gồm: Esotropia, Exotropia, Hypertropia, Hypotropia

Nguyên nhân bị lé kim

Hầu hết các trường hợp lé kim phát sinh do rối loạn trong kiểm soát thần kinh cơ của chuyển động mắt, có liên quan trực tiếp đến hoạt động điều phối của não bộ. Ít phổ biến hơn, tình trạng này có thể bắt nguồn từ vấn đề tại chính các cơ mắt hoặc các dây thần kinh chịu trách nhiệm truyền tín hiệu đến các cơ. Dưới đây là 4 nguyên nhân chính thường gặp dẫn đến lé kim.

Yếu tố bẩm sinh

Ở trẻ em, lé kim thường phát triển ở giai đoạn sơ sinh và trẻ nhỏ, với tỷ lệ cao nhất xuất hiện trước 3 tuổi. Hơn một nửa số trường hợp lé kim ở trẻ em là bẩm sinh, xuất hiện khi sinh hoặc ngay sau khi sinh. Đây là giai đoạn hệ thống thị giác đang phát triển và định hình khả năng phối hợp giữa hai mắt. Giả lé kim là tình trạng khiến mắt bé trông có vẻ bị lé do có thêm da che góc trong mắt hoặc sống mũi phẳng. Tình trạng này thường biến mất tự nhiên khi khuôn mặt bé phát triển, không cần can thiệp y tế.

Hơn một nửa số trường hợp lé kim ở trẻ em là bẩm sinh, xuất hiện khi sinh hoặc ngay sau khi sinh

Do di truyền

Tiền sử gia đình mắc bệnh lé kim là một yếu tố nguy cơ quan trọng cần lưu ý. Khoảng 30% trẻ em bị lé kim có thành viên trong gia đình mắc vấn đề tương tự.Nếu cha mẹ hoặc anh chị em từng bị lé kim, khả năng con cái mắc phải tình trạng này tăng lên đáng kể. Yếu tố di truyền đóng vai trò trong việc xác định cấu trúc và chức năng của hệ thống thần kinh điều khiển chuyển động mắt.

Các bệnh lý về mắt

Tật khúc xạ không được chỉnh sửa, đặc biệt là tật viễn thị đáng kể, có thể gây ra lé kim vì mắt cần tập trung quá nhiều để nhìn rõ. Thị lực kém ở một mắt cũng là yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng xuất hiện lé kim.
Các bệnh lý toàn thân và mắt khác liên quan đến lé kim:

• Bại não ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cơ bắp.
• Hội chứng Down, với tỷ lệ từ 20% đến 60% người mắc hội chứng này cũng bị lé kim.
• U não có thể gây áp lực lên các vùng điều khiển chuyển động mắt.
• Thủy não là tình trạng tích tụ dịch não tủy.
• Bệnh Graves do sản xuất quá nhiều hormone tuyến giáp, gây ảnh hưởng đến cơ mắt.
• Các bệnh lý bẩm sinh khác như hội chứng Apert, hội chứng Prader-Willi, u nguyên bào võng mạc và bệnh võng mạc do sinh non.

Vấn đề liên quan đến mạch máu

Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây lé kim ở người lớn, do tổn thương não bộ ảnh hưởng đến vùng điều khiển chuyển động mắt. Chấn thương đầu hoặc chấn thương sọ não có thể làm hỏng vùng não điều khiển chuyển động mắt, dây thần kinh hoặc cơ mắt. Các rối loạn thần kinh khác như bệnh bại liệt và ngộ độc thực phẩm cũng có thể gây ra lé kim. Những tình trạng này thường xuất hiện đột ngột ở người lớn và cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây lé kim ở người lớn

Cách nhận biết mắt lé kim

Dấu hiệu lé kim có thể xuất hiện liên tục hoặc thỉnh thoảng, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng và loại lé kim. Dưới đây là 7 biểu hiện điển hình bao gồm:

• Mắt không thẳng hàng hoặc không nhìn cùng hướng: Đây là dấu hiệu rõ ràng nhất, dễ nhận thấy khi quan sát.
• Nhìn đôi: Thường gặp ở người lớn. Trẻ em có thể không nhận thức hiện tượng này do não bộ học cách bỏ qua hình ảnh từ mắt yếu, dẫn đến nhược thị phát triển nhanh chóng.
• Nheo mắt hoặc nháy mắt liên tục: Đặc biệt dưới ánh sáng mạnh, phản ánh nỗ lực điều chỉnh để nhìn rõ hơn.
• Nghiêng hoặc quay đầu khi quan sát vật thể: Đây là cơ chế bù trừ tự nhiên của cơ thể để cải thiện thị giác.
• Mắt không di chuyển đồng bộ: Thiếu sự phối hợp khi theo dõi vật thể chuyển động, ảnh hưởng đến thị giác động.
• Mất nhận thức chiều sâu: Gây khó khăn trong việc đánh giá khoảng cách và định hướng không gian.
• Khởi phát đột ngột kèm nhìn đôi ở trẻ lớn hoặc người lớn: Có thể là dấu hiệu của rối loạn thần kinh nghiêm trọng, như đột quỵ hoặc khối u não, cần khám bác sĩ ngay lập tức.

Dấu hiệu lé kim có thể xuất hiện liên tục hoặc thỉnh thoảng, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng và loại lé kim

Mắt lé kim gây ra những ảnh hưởng gì?

Lé kim không chỉ là vấn đề về thẩm mỹ mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực, sinh hoạt và tâm lý của người mắc. Khi hai mắt không nhìn về cùng một hướng, não sẽ nhận hai hình ảnh khác nhau và dần “bỏ qua” tín hiệu từ mắt lé. Lâu dần, mắt đó trở nên yếu đi, gây ra nhược thị một tình trạng suy giảm thị lực vĩnh viễn nếu không được điều trị sớm, đặc biệt trước 11 tuổi.

Người bị lé kim xe, chơi thể thao hay làm các công việc cần sự chính xác trở nên khó khăn. Ngoài ra, tình trạng nhìn mờ hoặc nhìn đôi cũng dễ xảy ra, khiến việc đọc sách, sử dụng máy tính hay tập trung lâu gặp nhiều trở ngại.

Việc hai mắt liên tục phải cố gắng bù trừ cho nhau cũng gây mỏi mắt, đau đầu và căng thẳng kéo dài. Những triệu chứng này thường rõ hơn sau thời gian làm việc nhiều với màn hình hoặc học tập tập trung.

Bên cạnh đó, lé kim còn ảnh hưởng lớn đến tâm lý. Nhiều người, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, cảm thấy tự ti, ngại giao tiếp vì ánh nhìn khác biệt. Điều này có thể khiến họ thu mình, giảm hứng thú học tập, làm việc và tận hưởng cuộc sống. Nhận biết sớm và điều trị kịp thời không chỉ giúp bảo vệ thị lực mà còn giúp người bệnh lấy lại sự tự tin trong cuộc sống hàng ngày.

Những phương pháp điều trị lé kim hiệu quả

Có 4 phương pháp điều trị lé kim hiệu quả, tùy thuộc vào nguyên nhân, mức độ nghiêm trọng và tuổi của người bệnh. Bác sĩ nhãn khoa sẽ đánh giá toàn diện và đề xuất phương án điều trị phù hợp nhất cho từng trường hợp cụ thể.

Đeo kính

Kính gọng hoặc kính áp tròng có thể là phương pháp điều trị duy nhất cần thiết cho một số bệnh nhân. Nếu lé kim là do tật khúc xạ như viễn thị, cận thị hoặc loạn thị chưa được điều chỉnh, kính có thể giúp mắt thẳng hàng hơn vì chúng cần ít nỗ lực tập trung hơn. Việc giảm căng thẳng điều tiết giúp các cơ mắt hoạt động cân bằng hơn.

Kính lăng kính là những thấu kính đặc biệt có khả năng bẻ cong ánh sáng đi vào mắt. Chúng giúp giảm hiện tượng nhìn đôi và giảm mức độ quay của mắt mà không cần phẫu thuật. Trong một số trường hợp, kính lăng kính có thể loại bỏ hoàn toàn sự quay mắt.

Kính gọng hoặc kính áp tròng có thể là phương pháp điều trị duy nhất cần thiết cho một số bệnh nhân

Sử dụng thuốc hỗ trợ

Thuốc nhỏ mắt, thuốc mỡ hoặc tiêm độc tố botulinum type A (như Botox®) có thể được sử dụng để làm yếu cơ mắt hoạt động quá mức. Phương pháp này có thể được dùng thay thế hoặc kết hợp với phẫu thuật, tùy thuộc vào tình trạng cụ thể của người bệnh. Botox tạm thời làm yếu cơ mạnh hơn, cho phép cơ yếu hơn tăng cường sức mạnh và cân bằng lại.

Thuốc làm mờ thị lực ở mắt tốt hơn (như thuốc nhỏ atropine) có thể được dùng thay cho miếng che mắt để kích thích mắt yếu hơn hoạt động. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong trường hợp có kèm nhược thị, giúp não bộ học cách sử dụng mắt yếu hơn.

Thuốc nhỏ mắt, thuốc mỡ hoặc tiêm độc tố botulinum type A (như Botox®) có thể được sử dụng

Liệu pháp tập luyện thị giác

Orthoptics hay còn gọi là bài tập mắt hoặc vision therapy là một chương trình các hoạt động thị giác có cấu trúc được thiết kế để cải thiện sự phối hợp và tập trung của mắt. Phương pháp này có thể hiệu quả với một số dạng lé kim, đặc biệt là suy giảm hội tụ, một dạng exotropia. Liệu pháp giúp huấn luyện mắt và não làm việc cùng nhau hiệu quả hơn, củng cố kết nối giữa mắt và não bộ. Các bài tập có thể được thực hiện tại phòng khám dưới sự giám sát của bác sĩ hoặc tại nhà theo hướng dẫn.

Phẫu thuật

Phẫu thuật cơ mắt là phương pháp thay đổi chiều dài hoặc vị trí của các cơ xung quanh mắt để chỉnh lại sự thẳng hàng. Để làm mạnh một cơ, bác sĩ sẽ tháo cơ ra khỏi mắt, rút ngắn lại rồi gắn lại. Để làm yếu một cơ, cơ được tháo ra và gắn lại ở vị trí xa hơn về phía sau mắt.

Khâu có thể điều chỉnh là kỹ thuật tiên tiến được sử dụng ở người lớn và đôi khi là trẻ em. Kỹ thuật này cho phép bác sĩ phẫu thuật điều chỉnh vị trí cơ mắt chính xác hơn vài giờ sau ca mổ khi người bệnh đã tỉnh và có thể nhìn vào một mục tiêu. Phương pháp này đã được chứng minh là chính xác hơn.

Một lưu ý quan trọng là phẫu thuật không khắc phục được thị lực kém do nhược thị. Điều trị nhược thị (như dùng miếng che mắt) phải được thực hiện trước hoặc cùng với phẫu thuật cơ mắt để đảm bảo kết quả tốt nhất.

Phẫu thuật cơ mắt là phương pháp thay đổi chiều dài hoặc vị trí của các cơ xung quanh mắt

Cách phòng ngừa mắt lé kim

Mặc dù lé kim cần được đánh giá và điều trị bởi bác sĩ chuyên khoa, có bốn biện pháp hỗ trợ tại nhà có thể giúp cải thiện triệu chứng và đồng thời hỗ trợ quá trình điều trị chính thức. Những phương pháp này không thay thế can thiệp y khoa, nhưng khi thực hiện đúng cách, chúng có thể bổ trợ hiệu quả giúp giảm áp lực lên mắt.

• Bổ sung dinh dưỡng hợp lý: Chế độ ăn giàu vitamin A, C, E và omega-3 giúp duy trì sức khỏe mắt. Ưu tiên thực phẩm như cà rốt, rau xanh, cá hồi và các loại hạt để hỗ trợ chức năng thị giác.
• Giảm thời gian dùng thiết bị điện tử: Hạn chế nhìn gần quá lâu để giảm căng thẳng cho mắt, đặc biệt ở người bị lé kim do điều tiết quá mức. Áp dụng quy tắc 20-20-20: sau mỗi 20 phút nhìn màn hình, nghỉ 20 giây và nhìn vật cách xa 6 mét.
• Duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh: Ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi khi mắt mỏi giúp giảm tần suất lé kim thoáng qua. Cơ thể khỏe mạnh góp phần duy trì sự cân bằng thị giác.
• Khám mắt sớm khi có dấu hiệu bất thường: Nếu nhận thấy mắt lệch hoặc không thẳng hàng, nên đến bác sĩ nhãn khoa để kiểm tra sớm. Trẻ trên 4 tháng tuổi có dấu hiệu này cần được khám toàn diện để can thiệp kịp thời.

Chế độ ăn giàu vitamin A, C, E và omega-3 giúp duy trì sức khỏe mắt

Câu hỏi thường gặp

Mắt bị lé kim có chữa được không?

Câu trả lời là có, lé kim có thể được điều trị thành công ở mọi lứa tuổi, kể cả người lớn. Việc phát hiện và điều trị sớm, đặc biệt trước khoảng 11 tuổi ở trẻ em, có thể mang lại kết quả tuyệt vời về thị lực và nhận thức chiều sâu, đồng thời bảo vệ chống lại mất thị lực vĩnh viễn. Não bộ của trẻ em còn đang phát triển, do đó có khả năng thích nghi và phục hồi tốt hơn so với người lớn.

Tuy nhiên, ngay cả ở người lớn, phẫu thuật và các phương pháp điều trị khác vẫn có thể cải thiện đáng kể sự thẳng hàng của mắt và giảm các triệu chứng khó chịu. Một điểm quan trọng cần lưu ý là không nên tin rằng trẻ sẽ tự khỏi lé kim; nếu không điều trị, tình trạng này có thể xấu đi và dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng hơn.

Mổ mắt lé mất bao nhiêu thời gian?

Thời gian phẫu thuật cơ mắt thường dao động từ 60 đến 90 phút, tùy thuộc vào số lượng cơ cần điều chỉnh và mức độ phức tạp của ca phẫu thuật. Phẫu thuật được thực hiện dưới gây mê toàn thân với chỉ tự tiêu. Sau phẫu thuật, người bệnh thường có thể về nhà trong ngày và thời gian hồi phục hoàn toàn kéo dài từ 2 đến 4 tuần.

Chỉnh mắt lé kim bao nhiêu tiền?

Chi phí điều trị lé kim thay đổi tùy theo phương pháp điều trị được lựa chọn. Phương pháp đeo kính có chi phí thấp nhất, dao động từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng tùy loại kính. Liệu pháp thị giác có chi phí từ vài triệu đồng cho một liệu trình. Phẫu thuật cơ mắt có chi phí cao hơn, thường từ 20 đến 50 triệu đồng tùy theo cơ sở y tế, mức độ phức tạp và số lượng cơ cần điều chỉnh. Để có thông tin chi phí chính xác và tư vấn phương án điều trị phù hợp, bạn nên liên hệ trực tiếp với bệnh viện chuyên khoa mắt.

Lé kim là tình trạng hai mắt không thẳng hàng, gây rối loạn thị giác và ảnh hưởng thẩm mỹ nếu không được can thiệp kịp thời. Nguyên nhân có thể do bẩm sinh, di truyền, bệnh lý nhãn cầu hoặc tổn thương thần kinh – mạch máu. Những dấu hiệu như mắt lệch, nhìn đôi, nghiêng đầu khi quan sát đặc biệt cần chú ý ở trẻ nhỏ. Lé kim hoàn toàn có thể điều trị hiệu quả bằng kính chỉnh, thuốc, tập luyện hoặc phẫu thuật phục hồi thị lực.

Hệ thống Bệnh viện Mắt Sài Gòn là đơn vị chuyên khoa mắt ngoài công lập lớn nhất Việt Nam, quy tụ đội ngũ bác sĩ đầu ngành và công nghệ điều trị tiên tiến nhập khẩu từ Mỹ, châu Âu. Bệnh viện cung cấp giải pháp toàn diện cho lé kim – từ kính chỉnh, liệu pháp phục hồi thị giác đến phẫu thuật thẩm mỹ – đảm bảo hiệu quả thị lực và thẩm mỹ tối ưu. Tìm hiểu thêm về các phương pháp xóa cận tiên tiến tại https://uudai.matsaigon.com/

Danh mục tài liệu tham khảo

1. Cleveland Clinic. (n.d.). Strabismus (eye misalignment). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/strabismus-eye-misalignment
2. American Optometric Association. (n.d.). Strabismus (crossed eyes). https://www.aoa.org/healthy-eyes/eye-and-vision-conditions/strabismus
3. Johns Hopkins Medicine. (n.d.). Strabismus. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/strabismus
4. MedlinePlus. (n.d.). Strabismus. U.S. National Library of Medicine. https://medlineplus.gov/ency/article/001004.htm