Mắt vàng là dấu hiệu bệnh gì? Nguyên nhân và cách điều trị

Mắt vàng, trong y khoa gọi là vàng củng mạc (scleral icterus), là hiện tượng phần củng mạc (lòng trắng của mắt) chuyển sang màu vàng. Đây là một dấu hiệu lâm sàng đặc trưng của tình trạng vàng da (jaundice), xảy ra khi bilirubin – sắc tố vàng sinh ra từ quá trình phân hủy hồng cầu tích tụ quá mức trong máu.

Mắt vàng có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh bị vàng da sinh lý đến người lớn mắc các bệnh lý gan mật hoặc huyết học nghiêm trọng. Việc nhận biết sớm biểu hiện vàng củng mạc và xác định nguyên nhân gây ra giúp người bệnh được chẩn đoán và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm.

Bài viết này sẽ cung cấp thông tin toàn diện về nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp điều trị hiệu quả cho tình trạng mắt vàng, đồng thời hướng dẫn các biện pháp phòng ngừa và chăm sóc cần thiết.

Mắt vàng là dấu hiệu bệnh gì? Nguyên nhân và cách điều trị.

Mắt vàng là gì?

Mắt vàng là cách gọi thông thường cho hiện tượng vàng củng mạc (scleral icterus) khi lòng trắng của mắt (củng mạc) đổi màu từ trắng sang vàng nhạt hoặc vàng đậm. Đây là dấu hiệu sớm và dễ nhận biết nhất của tình trạng tăng bilirubin máu, phản ánh sự rối loạn trong quá trình chuyển hóa và đào thải bilirubin của cơ thể.

Dưới điều kiện bình thường, bilirubin – một sản phẩm thoái hóa của hemoglobin trong hồng cầu được gan thu nhận, liên hợp và bài tiết qua đường mật. Khi gan bị tổn thương, đường mật tắc nghẽn, hoặc quá trình phá hủy hồng cầu diễn ra quá mức, bilirubin tích tụ trong máu và thấm vào các mô có nhiều elastin như củng mạc, khiến mắt xuất hiện màu vàng rõ rệt trước cả khi da đổi màu.

Do đó, mắt vàng không phải là một bệnh lý độc lập, mà là một dấu hiệu lâm sàng quan trọng giúp bác sĩ định hướng tới các bệnh lý tiềm ẩn ở gan, mật, máu hoặc tụy.

Mắt vàng là hiện tượng phần lòng trắng của mắt chuyển sang màu vàng do tích tụ bilirubin trong máu.

Mắt vàng là dấu hiệu của bệnh gì?

Mắt vàng là dấu hiệu lâm sàng quan trọng, gợi ý rối loạn chức năng gan hoặc chuyển hóa bilirubin. Tình trạng này có thể cảnh báo các bệnh lý nghiêm trọng như viêm gan virus, xơ gan, gan nhiễm mỡ, tắc mật do sỏi hoặc ung thư đường mật. Ngoài ra, các rối loạn huyết học (thiếu máu huyết tán, ung thư máu), ung thư gan, ung thư tụy hay tác dụng phụ của thuốc (paracetamol liều cao, thuốc kháng lao) cũng có thể gây vàng mắt.

Để xác định nguyên nhân, bác sĩ thường kết hợp thăm khám lâm sàng với các xét nghiệm chuyên biệt như định lượng bilirubin, men gan (ALT, AST, ALP), siêu âm bụng và xét nghiệm huyết học.

Các bệnh lý về gan

Dưới đây là 5 bệnh lý về gan thường gặp là nguyên nhân gây ra tình trạng mắt vàng:

• Viêm gan do virus là nguyên nhân phổ biến gây mắt vàng, thường do nhiễm virus viêm gan A, B, C, D, E. Triệu chứng của bệnh bao gồm mệt mỏi, sốt, đau bụng vùng gan, nước tiểu sậm màu, mắt vàng và da vàng.
• Xơ gan xảy ra khi mô gan bị thay thế bằng mô sẹo do tổn thương kéo dài bởi rượu, nhiễm virus hoặc gan nhiễm mỡ. Các triệu chứng bao gồm vàng mắt, vàng da, mệt mỏi, phù, báng bụng, xuất huyết dễ dàng và rối loạn ý thức ở giai đoạn nặng.
• Gan nhiễm mỡ do tích tụ mỡ trong tế bào gan, có thể không có triệu chứng rõ ràng ban đầu nhưng tiến triển thành viêm gan và xơ gan. Các dấu hiệu bao gồm gan to nhẹ, đau tức hạ sườn phải, và mắt vàng nếu tiến triển thành xơ gan.
• Ung thư gan thường liên quan đến viêm gan mạn tính hoặc xơ gan, với triệu chứng mắt vàng thường xuất hiện ở giai đoạn muộn, kèm theo sụt cân, đau bụng, cổ trướng và suy kiệt.
• Nhiễm trùng gan ngoài virus viêm gan còn bao gồm leptospirosis, áp xe gan do vi khuẩn, nhiễm ký sinh trùng hoặc nhiễm khuẩn huyết, đều có thể gây mắt vàng, sốt, đau gan và nước tiểu sậm màu.

Viêm gan do virus là nguyên nhân phổ biến gây mắt vàng, thường do nhiễm virus viêm gan A, B, C, D, E.

Sỏi mật

Sỏi mật là các khối rắn hình thành trong túi mật hoặc ống mật, chủ yếu do rối loạn thành phần dịch mật như tăng cholesterol hoặc bilirubin. Khi sỏi di chuyển và gây tắc nghẽn ống mật chủ, dòng chảy mật bị ngưng trệ, dẫn đến tăng bilirubin trong máu và gây triệu chứng mắt vàng, vàng da.

Các triệu chứng điển hình bao gồm vàng da và củng mạc mắt, đau vùng bụng trên bên phải có thể lan ra sau lưng hoặc vai phải. Bệnh nhân thường bị sốt ớn lạnh khi kèm theo nhiễm trùng đường mật, nước tiểu sậm màu và phân nhạt màu do bilirubin không xuống ruột. Một số triệu chứng khác bao gồm buồn nôn, nôn, ăn không tiêu và trong trường hợp nặng có thể gây viêm tụy cấp hoặc nhiễm trùng đường mật nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời.

Sỏi mật xảy ra chủ yếu do rối loạn thành phần dịch mật như tăng cholesterol hoặc bilirubin.

Các bệnh huyết học

Các bệnh huyết học có thể gây ra tình trạng mắt vàng do sự thay đổi trong quá trình sản xuất hoặc phá hủy tế bào hồng cầu. Dưới đây là 2 bệnh lý huyết học thường gặp liên quan đến mắt vàng:

• Thiếu máu huyết tán là tình trạng các tế bào hồng cầu bị phá hủy sớm, dẫn đến tăng sản xuất bilirubin gây ra vàng da và vàng mắt. Nguyên nhân có thể do rối loạn miễn dịch tự thân, di truyền như thiếu hụt G6PD, tác dụng phụ của thuốc hoặc các bệnh về men hồng cầu. Triệu chứng chính là da và lòng trắng mắt chuyển màu vàng kèm theo nước tiểu sậm màu .
• Bệnh hồng cầu hình liềm là bệnh di truyền khiến hồng cầu biến dạng thành hình lưỡi liềm và dễ vỡ hơn hồng cầu bình thường. Nguyên nhân do đột biến gen HBB tạo ra hemoglobin S bất thường trong tế bào hồng cầu. Bệnh nhân thường có triệu chứng vàng mắt, vàng da đặc biệt sau đợt đau bụng, đau khớp điển hình của bệnh.

Thiếu máu huyết tán là tình trạng các tế bào hồng cầu bị phá hủy sớm gây ra vàng da và vàng mắt.

Ung thư tụy

Ung thư tụy, đặc biệt khối u ở đầu tụy, có thể phát triển và chèn ép ống mật chủ, làm tắc dòng chảy của mật từ gan vào ruột và khiến bilirubin tích tụ trong máu. Điều này dẫn đến triệu chứng vàng da, vàng mắt, nước tiểu sậm màu và phân nhạt màu đặc trưng. Tình trạng vàng da và mắt thường gặp ở đa số bệnh nhân ung thư đầu tụy ngay cả trong giai đoạn sớm, là dấu hiệu cảnh báo quan trọng.

Bệnh nhân còn có thể xuất hiện ngứa da toàn thân do muối mật lắng đọng dưới da, mệt mỏi, giảm cân ngoài ý muốn, chán ăn, đau vùng bụng trên hoặc thắt lưng. Ở giai đoạn muộn hơn có thể kèm theo sốt, xuất huyết liên quan tổn thương chức năng gan thứ phát.

Ung thư tụy làm tắc dòng chảy của mật từ gan vào ruột và khiến bilirubin tích tụ trong máu.

Bệnh ống mật chủ

Ống mật chủ là ống dẫn mật từ gan và túi mật xuống ruột non, khi bị tắc nghẽn sẽ cản trở dòng chảy mật và tăng bilirubin gây mắt vàng. Nguyên nhân có thể do nang ống mật chủ, sỏi hoặc khối u tại vị trí này làm ứ mật và gây tích tụ bilirubin. Dị dạng bẩm sinh như nang ống mật chủ có thể gây ứ mật, nhiễm trùng lặp lại dẫn đến vàng da và vàng mắt ở cả trẻ em và người lớn.

Triệu chứng điển hình bao gồm vàng da, vàng mắt, đau bụng vùng hạ sườn phải hoặc thượng vị, nước tiểu sậm màu và phân bạc màu. Khi kèm theo nhiễm trùng, bệnh nhân có thể có sốt, ớn lạnh, suy nhược, chán ăn và buồn nôn.

Ống mật chủ là ống dẫn mật từ gan và túi mật xuống ruột non, khi bị tắc nghẽn sẽ cản trở dòng chảy mất và tăng bilirubin gây mắt vàng.

Ung thư túi mật

Ung thư túi mật là ung thư xuất phát từ lớp niêm mạc túi mật, thường được phát hiện muộn do triệu chứng mờ nhạt trong giai đoạn đầu. Khối u phát triển có thể xâm lấn hoặc chèn ép ống mật chủ và đường mật trong gan, làm tắc mật và tăng bilirubin máu.

Các triệu chứng thường gặp bao gồm đau bụng vùng gan hoặc thượng vị, sốt không rõ nguyên nhân, buồn nôn, sụt cân và chán ăn. Bệnh nhân có thể xuất hiện nước tiểu sậm màu, phân nhạt màu và ngứa toàn thân nếu tắc mật tiến triển. Mắt vàng là dấu hiệu cảnh báo giai đoạn muộn của bệnh, thường liên quan đến tiên lượng xấu do khối u đã lan rộng hoặc gây tắc nghẽn nghiêm trọng hệ thống mật.

Ung thư túi mật là ung thư xuất phát từ lớp niêm mạc túi mật, thường được phát hiện muộn do triệu chứng mờ nhạt trong giai đoạn đầu.

Tác dụng phụ của một số thuốc

Một số thuốc hoặc độc chất có thể gây tổn thương gan và dẫn đến mắt vàng khi sử dụng không đúng cách. Các thuốc thường gặp bao gồm paracetamol (acetaminophen) khi dùng liều cao, thuốc kháng lao như isoniazid, rifampin, pyrazinamide, và một số thuốc thần kinh như chlorpromazine. Thuốc điều trị viêm gan C, một số thuốc kháng sinh, thuốc chống trầm cảm và thậm chí các sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc cũng có khả năng gây độc gan.

Cơ chế gây hại thường do tổn thương tế bào gan trực tiếp hoặc gây viêm gan miễn dịch, dẫn đến suy chức năng gan và tăng bilirubin máu. Triệu chứng phổ biến bao gồm mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, nước tiểu sậm màu và dấu hiệu mắt vàng, da vàng. Việc dừng thuốc ngay khi phát hiện triệu chứng và theo dõi chức năng gan là rất quan trọng để tránh biến chứng nghiêm trọng.

Một số thuốc hoặc độc chất có thể gây tổn thương gan và dẫn đến mắt vàng khi sử dụng không đúng cách.

Triệu chứng của bệnh lý gây ra mắt vàng

Triệu chứng đặc trưng nhất của tình trạng mắt vàng là lòng trắng mắt (củng mạc) chuyển sang màu vàng nhạt hoặc vàng đậm, thường kèm theo vàng da. Ở mức độ nặng, màu sắc có thể ngả nâu và lan sang niêm mạc miệng.

Người bệnh thường có nước tiểu sẫm màu hoặc nâu đỏ do bilirubin được thải qua thận, đồng thời phân bạc màu hoặc giống đất sét vì thiếu sắc tố stercobilin trong dịch mật. Ngứa da (pruritus) cũng là triệu chứng thường gặp khi muối mật tích tụ dưới da, gây khó chịu và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.

Ngoài ra, các triệu chứng toàn thân có thể bao gồm mệt mỏi, chán ăn, ăn kém, giảm cân, đau tức vùng gan hoặc vùng hạ sườn phải. Một số trường hợp xuất hiện buồn nôn, nôn ói hoặc sốt, đặc biệt khi nguyên nhân liên quan đến viêm gan cấp hoặc nhiễm trùng đường mật.

Ở giai đoạn nặng hoặc khi bệnh lý gan tiến triển, người bệnh có thể gặp rối loạn ý thức, xuất huyết dưới da, phù, cổ trướng, nhầm lẫn hoặc hôn mê do suy gan.

Riêng trẻ sơ sinh, vàng thường xuất hiện từ mặt và lan dần xuống chân, kèm theo lười bú, ngủ nhiều, khó đánh thức, ít đi tiểu hoặc đi cầu – những dấu hiệu cần được theo dõi và khám chuyên khoa sớm để tránh biến chứng vàng da nhân não.

Các triệu chứng toàn thân có thể bao gồm mệt mỏi, chán ăn, ăn kém, giảm cân, đau tức vùng gan hoặc vùng hạ sườn phải.

Phương pháp chẩn đoán nguyên nhân gây mắt vàng

Để xác định chính xác nguyên nhân gây vàng mắt, bác sĩ cần khai thác kỹ bệnh sử, khám lâm sàng cho đến thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu nhằm đánh giá mức bilirubin trong máu và tìm ra nguyên nhân nền gây ra tình trạng này. Cụ thể chi tiết 5 bước chẩn đoán tình trạng vàng mắt như sau:

• Chẩn đoán bắt đầu bằng khai thác bệnh sử và khám lâm sàng chi tiết để đánh giá độ vàng da, vàng mắt và tiến triển thời gian xuất hiện. Bác sĩ sẽ tìm hiểu các triệu chứng kèm theo như sốt, đau bụng, giảm cân, tiền sử sử dụng thuốc, uống rượu và nhiễm virus để định hướng nguyên nhân gây bệnh.
• Xét nghiệm sinh hóa máu là bước quan trọng đầu tiên, bao gồm định lượng bilirubin toàn phần và phân suất (liên hợp, không liên hợp) để xác định loại tăng bilirubin. Đánh giá men gan (ALT, AST, ALP, GGT) giúp phân biệt tổn thương tế bào gan hay tắc mật, cùng với xét nghiệm chức năng tổng hợp gan như albumin, thời gian prothrombin/INR.
• Xét nghiệm chuyên biệt tùy trường hợp bao gồm xét nghiệm viêm gan virus (A, B, C, D, E), xét nghiệm tự miễn (ANA, ASMA, LKM), xét nghiệm huyết tán và tìm ký sinh trùng nếu nghi ngờ căn nguyên tương ứng.
• Chẩn đoán hình ảnh thường bắt đầu với siêu âm bụng để phát hiện tắc nghẽn đường mật, sỏi mật, khối u gan hoặc mật, và tình trạng gan như xơ hóa. CT scan, MRI hoặc MRCP được chỉ định khi siêu âm không đủ rõ ràng hoặc nghi ngờ khối u và tổn thương nhu mô gan sâu.
• Sinh thiết gan được thực hiện khi không tìm được nguyên nhân hoặc nghi ngờ bệnh lý nhu mô gan, viêm gan mạn tính.

Xét nghiệm sinh hóa máu là bước quan trọng đầu tiên trong việc chẩn đoán.

Cách điều trị tình trạng mắt vàng

Điều trị tình trạng mắt vàng cần tập trung vào xử lý nguyên nhân gốc rễ gây bệnh, nhằm mang lại hiệu quả tối ưu và ngăn ngừa biến chứng tái phát. Dưới đây là cách điều trị 7 bệnh lý thường gây ra tình trạng vàng mắt:

• Đối với viêm gan do virus (A, B, C), bệnh nhân cần nghỉ ngơi tuyệt đối, truyền dịch bù nước và sử dụng thuốc kháng virus khi có chỉ định của bác sĩ.
• Xơ gan và suy gan nặng đòi hỏi quản lý triệu chứng cẩn thận, hạn chế protein và muối trong chế độ ăn, dùng thuốc hỗ trợ gan và điều trị biến chứng kịp thời. Trong các trường hợp suy gan giai đoạn cuối không hồi phục, ghép gan có thể là lựa chọn duy nhất để cứu sống bệnh nhân.
• Tắc nghẽn đường mật do sỏi mật, u mật hoặc ung thư cần phẫu thuật hoặc thủ thuật can thiệp để khai thông đường mật và phục hồi dòng chảy.
• Các bệnh huyết học như thiếu máu huyết tán hoặc nhiễm ký sinh trùng sốt rét được điều trị bằng truyền máu, thuốc chống tan máu và điều trị nhiễm trùng kèm theo.
• Ung thư gan, tụy, túi mật cần điều trị đặc hiệu như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc chăm sóc hỗ trợ tùy theo giai đoạn bệnh.
• Mắt vàng ở trẻ sơ sinh thường được điều trị bằng phototherapy (chiếu đèn) và tăng cường bú mẹ, trong trường hợp nghiêm trọng có thể cần truyền máu thay thế.
• Điều trị hỗ trợ bao gồm bổ sung dịch truyền khi mất nước, thuốc giảm ngứa như cholestyramine, dừng các thuốc gây độc gan và chế độ ăn cân bằng với vitamin E, phospholipid, vitamin nhóm B.

Điều trị hỗ trợ bằng cách bổ sung dịch truyền khi mất nước, chế độ ăn cân bằng.

Các biện pháp phòng ngừa tình trạng vàng mắt

Bạn nên thực hiện đầy đủ 6 biện pháp bên dưới để phòng ngừa tình trạng vàng mắt, cụ thể:

• Tiêm chủng đầy đủ các vaccine viêm gan A, B theo đúng lịch trình của Bộ Y tế, đặc biệt quan trọng đối với những người có nguy cơ cao.
• Vệ sinh thực phẩm an toàn bao gồm rửa tay thường xuyên, ăn thực phẩm tươi sạch, nước sôi để nguội, tránh thực phẩm sống hoặc không đảm bảo vệ sinh.
• Hạn chế rượu bia và các chất kích thích có hại cho gan, duy trì lối sống lành mạnh với chế độ ăn cân bằng giàu rau xanh và trái cây.
• Sử dụng thuốc an toàn theo đúng chỉ định bác sĩ, tránh tự ý dùng thuốc không rõ nguồn gốc hoặc thảo dược có thể gây độc gan.
• Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các bệnh lý gan mật, đặc biệt những người có tiền sử gia đình hoặc yếu tố nguy cơ cao.
• Môi trường sống sạch sẽ, tránh tiếp xúc với hóa chất độc hại, thuốc trừ sâu và các chất ô nhiễm môi trường có thể gây tổn thương gan.

Hạn chế rượu bia và các chất kích thích có hại cho gan.

Các câu hỏi thường gặp về tình trạng mắt vàng

Lòng trắng mắt bị vàng là bệnh gì?

Lòng trắng mắt bị vàng là dấu hiệu lâm sàng của tình trạng tăng bilirubin trong máu, thường xuất hiện khi nồng độ bilirubin trên 3 mg/dl³. Đây có thể là biểu hiện của bệnh lý gan, sỏi mật, ung thư tụy, các bệnh huyết học hoặc một số bệnh di truyền hiếm gặp như hội chứng Gilbert, Dubin-Johnson. Để xác định nguyên nhân chính xác, bệnh nhân cần được kiểm tra và chẩn đoán bởi bác sĩ chuyên khoa nhãn.

Chữa lòng trắng mắt bị vàng bằng cách nào?

Điều trị lòng trắng mắt bị vàng phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Nếu do bệnh gan, cần điều trị viêm gan virus, ngưng rượu bia, kiểm soát tốt các bệnh lý nền và dùng thuốc bảo vệ gan khi có chỉ định. Trường hợp tắc mật do sỏi mật có thể cần phẫu thuật lấy sỏi. Với huyết tán, cần điều trị nhiễm trùng, cầm máu, truyền máu khi cần thiết và điều trị các bệnh huyết học nền tảng. Nếu mắt vàng do thuốc hoặc độc chất, việc dừng sử dụng thuốc hoặc tránh xa độc chất gây hại gan. Tuyệt đối không tự ý điều trị mà cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác và điều trị phù hợp.

Làm thế nào để phân biệt mắt vàng do bệnh lý và vàng da do thực phẩm?

Trong trường hợp vàng da do tiêu thụ nhiều thực phẩm chứa beta-carotene (như cà rốt, đu đủ), chỉ có da (đặc biệt là lòng bàn tay, bàn chân) bị vàng, còn củng mạc (lòng trắng mắt) vẫn giữ màu trắng. Ngược lại, trong bệnh vàng da thực sự, củng mạc mắt là một trong những nơi đầu tiên chuyển sang màu vàng do sự tích tụ của bilirubin trong máu

Mắt vàng là dấu hiệu cảnh báo quan trọng của nhiều bệnh lý nguy hiểm, từ viêm gan virus, xơ gan, tắc nghẽn mật đến các rối loạn huyết học nghiêm trọng. Việc nhận biết sớm các triệu chứng như vàng mắt, vàng da, nước tiểu sậm màu và phân nhạt màu sẽ giúp bệnh nhân được chẩn đoán và điều trị kịp thời, tránh các biến chứng nguy hiểm. Chẩn đoán chính xác nguyên nhân thông qua thăm khám lâm sàng, xét nghiệm sinh hóa và chẩn đoán hình ảnh là cơ sở để có phương án điều trị hiệu quả.

Mắt Sài Gòn – Hệ thống bệnh viện chuyên khoa mắt lớn nhất Việt Nam, là điểm đến tin cậy cho mọi nhu cầu chăm sóc và điều trị bệnh lý nhãn khoa với đội ngũ chuyên môn cao giàu kinh nghiệm. Chúng tôi tự hào sở hữu tiêu chuẩn điều trị chất lượng vàng và trải nghiệm khách hàng vượt trội, cùng với dải công nghệ phẫu thuật khúc xạ đa dạng nhất tại Việt Nam. Để tìm hiểu thêm về các phương pháp xóa cận tiên tiến, quý khách có thể truy cập https://uudai.matsaigon.com/.

Tài liệu tham khảo

1. A.D.A.M. Medical Encyclopedia. (2023, August 7). Jaundice – causes. National Library of Medicine. Retrieved August 11, 2025, from https://medlineplus.gov/ency/article/007491.htm
2. Better Health Channel. (n.d.). Jaundice in babies. State Government of Victoria. Retrieved August 11, 2025, from https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/jaundice-in-babies
3. Joseph A, Samant H. Jaundice. [Updated 2023 Aug 8]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK544252/
4. Healthdirect Australia. (2024, July). Jaundice. Retrieved August 11, 2025, from https://www.healthdirect.gov.au/jaundice
5. Sức khỏe & Đời sống. (2024, May 18). Cảnh giác với chứng vàng da vàng mắt, có thể là biểu hiện của viêm gan B ẩn. Retrieved August 11, 2025, from https://suckhoedoisong.vn/canh-giac-voi-chung-vang-da-vang-mat-co-the-la-bieu-hien-cua-viem-gan-bi-an-169220518194025606.htm